Υπάρχει ένα φυτό στο μπαλκόνι μου που εδώ και καιρό σκέφτομαι να εγκαταλείψω.. Δεν πεθαίνει ακριβώς, απλώς δεν φαίνεται να μπορεί να αποφασίσει τι θέλει να κάνει.. Κάθε λίγους μήνες βγάζει έναν αισιόδοξο πράσινο βλαστό και μετά, κάπου στη μέση της διαδρομής, μοιάζει να αλλάζει γνώμη. Οι άκρες ξεραίνονται, σαν η προσπάθεια του να υπάρχει να του φαίνεται ξαφνικά υπερβολική..
Το μετακινώ από γωνιά σε γωνιά, δοκιμάζω περισσότερο ή λιγότερο ήλιο, ψαχουλεύω το χώμα με τα δάχτυλα, ρίχνω λίπασμα και του μιλάω.. Λίγο για αστείο, λίγο γιατί το εννοώ.. «Αν δεν θέλεις να είσαι εδώ, τουλάχιστον αποφάσισε», του λέω.. Εκείνο φυσικά δεν απαντά.. Παραμένει κάπου ανάμεσα. Ούτε ανθίζει πραγματικά, ούτε χάνεται.. Για πολύ καιρό πίστευα ότι με εκνεύριζε επειδή μου θύμιζε τις δικές μου αποτυχίες στην κηπουρική..
Τελευταία όμως υποψιάζομαι κάτι άλλο.. Ίσως με αναστατώνει επειδή μοιάζει υπερβολικά με τη ζωή.. Όχι με τη λαμπερή ζωή των πριν και μετά.. Αλλά με εκείνο το μεγάλο, ασαφές ενδιάμεσο κομμάτι, όπου δεν είναι ξεκάθαρο αν προχωράς ή αν απλώς επιβιώνεις. Όπου δεν ξέρεις αν μεγαλώνεις ή αν απλώς αντέχεις..
Πριν από μερικούς μήνες είχα γράψει για την περίοδο που άφησα τη δουλειά μου για να φροντίσω τη μητέρα μου, καθώς η άνοια προχωρούσε. Εκείνη την εποχή ένιωθα σαν να είχα ξεριζώσει ολόκληρη τη ζωή μου.. Βγήκα από τη διαδρομή που ακολουθούσα χρόνια, προαγωγές, σχέδια, στόχοι, προγραμματισμοί, και μπήκα σε μέρες οργανωμένες γύρω από φάρμακα, ραντεβού και την ερώτηση που επαναλαμβανόταν ξανά και ξανά:
«Εσύ ποια είσαι;»
Τότε ήμουν απορροφημένη κυρίως από όσα είχα αφήσει πίσω.. Το σταθερό εισόδημα.. Την ταυτότητα που χωρούσε εύκολα σε μια κουβέντα.. Την ικανότητα να απαντώ στην ερώτηση «με τι ασχολείσαι αυτόν τον καιρό;» με κάτι που έμοιαζε με πρόοδο.. Τώρα, με λίγη περισσότερη απόσταση και πολύ περισσότερη κούραση, παρατηρώ κάτι που τότε δεν έβλεπα καθόλου.. Ότι ορισμένα πράγματα στη ζωή μου συνέχισαν να μεγαλώνουν, ακόμα κι όταν εγώ είχα σταματήσει να τα φροντίζω συνειδητά.. Οι προσκλήσεις που δεν μπορούσα να δεχτώ αλλά συνέχιζαν να έρχονται.. Οι σχέσεις που πίστευα πως θα χαθούν αλλά έμειναν..
Και, πιο ήσυχα ακόμη, τα κομμάτια του εαυτού μου που άλλαζαν μορφή ενώ εγώ ήμουν απασχολημένη πιστεύοντας πως όλα είχαν παγώσει.. Τελικά, δεν μοιάζει όλη η ανάπτυξη με προσπάθεια..
Μερικές φορές μοιάζει περισσότερο με αντοχή..
Τι συνεχίζει να προχωρά όταν εσύ σταματάς να πιέζεις
Παλιά πίστευα ότι μια καλή ζωή χτίζεται κυρίως με σωστή οργάνωση.. Με ημερολόγια.. Με στόχους.. Με συνήθειες.. Με τα κατάλληλα βιβλία στο κομοδίνο.. Αν σχεδίαζα αρκετά καλά τα πράγματα, αν προσπαθούσα αρκετά, θα μπορούσα να κρατώ τη ζωή μου σε μια πορεία που είχα επιλέξει..
Η φροντίδα ενός ανθρώπου με άνοια διέλυσε αυτή την πεποίθηση..
Δεν υπάρχει τίποτα τακτοποιημένο σε μέρες που γεμίζουν με επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις, με περιπλανήσεις, με τη σταδιακή απώλεια της προσωπικότητας ενός ανθρώπου που κάποτε στήριζε τη δική σου..
Δεν μπορείς να οργανώσεις τη σύγχυση σε λίστες εργασιών..
Δεν μπορείς να προγραμματίσεις μια στιγμή αναγνώρισης..
Δεν μπορείς να βάλεις στο ημερολόγιο «να είσαι υπομονετική όταν σε κατηγορήσει ότι της έκλεψες την τσάντα» και μετά να το τσεκάρεις ως ολοκληρωμένο..
Κι όμως..
Μέσα σε όλο αυτό το χάος εμφανίστηκε μια παράξενη μορφή τάξης.. Γείτονες που σχεδόν δεν γνώριζα άρχισαν να ενδιαφέρονται.. Όχι με μεγάλα λόγια.. Με πράξεις.. Μια σακούλα ψώνια στην πόρτα.. Ένα μήνυμα:
«Πηγαίνω σούπερ μάρκετ. Χρειάζεσαι κάτι;»
Φίλοι που κάποτε με ήξεραν μέσα από τη δουλειά μου, άρχισαν να με γνωρίζουν ως την κόρη που ήταν κουρασμένη αλλά συνέχιζε να εμφανίζεται.. Οι συζητήσεις μας άλλαξαν.. Άφησαν πίσω προθεσμίες και επαγγελματικά σχέδια και πήγαν σε κάτι βαθύτερο.. Σε εκείνη την οικειότητα που γεννιέται όταν δεν έχεις πια ενέργεια να προσποιείσαι ότι τα έχεις όλα υπό έλεγχο..
Τίποτα από αυτά δεν ήταν στρατηγική.. Δεν προσπαθούσα να «χτίσω δίκτυο γνωριμιών».. Δεν επένδυα συνειδητά στις σχέσεις μου.. Ήμουν απλώς εξαντλημένη.. Κι εκεί, μέσα σε αυτή την εξάντληση, κάποιοι άνθρωποι πλησίασαν περισσότερο.. Άλλοι απομακρύνθηκαν.. Κι αυτό επίσης ήταν ένα είδος ξεκαθαρίσματος..
Νόμιζα ότι αφήνοντας τη δουλειά μου θα σταματούσα να εξελίσσομαι.. Αυτό που δεν περίμενα ήταν ότι άλλες μορφές εξέλιξης θα συνέχιζαν να συμβαίνουν χωρίς να τις παρακολουθώ.. Όπως ένα δέντρο που συνεχίζει να δυναμώνει τον κορμό του, είτε κάποιος μετρά τους δακτυλίους του είτε όχι..
Μιλάμε συχνά για όσα χτίζουμε.. Πολύ πιο σπάνια μιλάμε για όσα χτίζονται μέσα μας την ώρα που απλώς προσπαθούμε να τα βγάλουμε πέρα..
Οι δεξιότητες που δεν μετριούνται
Υπήρχαν κάποτε δεξιότητες που έγραφα στο βιογραφικό μου.. Διαχείριση έργων.. Στρατηγικός σχεδιασμός.. Επικοινωνία..
Σήμερα έχω άλλες δεξιότητες.. Δεξιότητες που δεν χωρούν εύκολα σε ένα excel.. Να απαντώ την ίδια φοβισμένη ερώτηση έξι φορές μέσα σε δέκα λεπτά χωρίς να σκληραίνει η φωνή μου.. Να καταλαβαίνω πότε ο εκνευρισμός ετοιμάζεται να μετατραπεί σε αγένεια και να απομακρύνομαι πριν συμβεί.. Να μεταφράζω ιατρικούς όρους σε λέξεις που η μητέρα μου μπορεί να ακούσει χωρίς να πανικοβληθεί.. Να αναγνωρίζω ότι το «είμαι καλά» συχνά σημαίνει «σε παρακαλώ, μην φύγεις ακόμη».
Κανένα από αυτά δεν θα εμφανιστεί ποτέ σε αξιολόγηση προσωπικού.. Κανείς δεν δίνει πιστοποιητικό επειδή δεν χτύπησες την πόρτα μετά την τέταρτη άδικη κατηγορία..
Κι όμως..
Είναι ανάπτυξη.. Δύσκολη.. Απαιτητική.. Καμιά φορά τόσο απαιτητική που σε αφήνει να τρέμεις..
Αν με ρωτούσε κάποιος πριν από χρόνια πώς εξελίσσομαι ως άνθρωπος, ίσως να μιλούσα για σεμινάρια, σπουδές ή απαιτητικά επαγγελματικά έργα..
Σήμερα η ερώτηση είναι διαφορετική:
Ποιες ικανότητες μεγάλωσαν μέσα μου επειδή η ζωή δεν μου άφησε άλλη επιλογή;
Και ίσως αυτό να είναι αρκετό..
Όταν η ταυτότητά σου δεν χωρά πια σε μια επαγγελματική κάρτα
Ένα από τα πιο παράξενα πράγματα όταν σταμάτησα να δουλεύω ήταν το πόσο άβολες έγιναν οι συστάσεις..
«Με τι ασχολείσαι;»
Παλιά η απάντηση ερχόταν σχεδόν αυτόματα.. Έλεγα τον τίτλο της δουλειάς μου, την εταιρεία, ίσως και δυο λόγια για τον “ρόλο” μου.. Το είχα πει τόσες φορές που έβγαινε χωρίς σκέψη..
Όταν έφυγα από τη δουλειά, άρχισα να διστάζω.. Να πω ότι είμαι πρώην Personal Assistant; Να πω ότι είμαι φροντίστρια πλήρους απασχόλησης; Να πω κάτι αόριστο, όπως «βρίσκομαι σε μια μεταβατική περίοδο» και να ελπίζω ότι η συζήτηση θα αλλάξει θέμα;
Για αρκετό καιρό αντιμετώπιζα την έλλειψη μιας ξεκάθαρης ταμπέλας σαν προσωπική αποτυχία.. Σαν να είχα βγει από τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθώ και τώρα να περιπλανιέμαι κάπου χωρίς όνομα και προορισμό.. Μερικές φορές ένιωθα σαν ένα σπίτι χωρίς εξώπορτα.. Σαν να μην ήξερα πια πώς ακριβώς έπρεπε να μπαίνουν οι άνθρωποι στη ζωή μου..
Μήνες αργότερα το βλέπω λίγο διαφορετικά.. Υπάρχει μια περίεργη ελευθερία στο να μην μπορείς να περιγραφείς εύκολα.. Όταν λείπει το έτοιμο σενάριο, οι συζητήσεις πηγαίνουν πιο γρήγορα σε όσα πραγματικά έχουν σημασία..
Πώς περνούν οι μέρες σου;
Τι μαθαίνεις να αντέχεις;
Τι σε κρατά ξύπνια τα βράδια;
Τι είναι αυτό που σε κάνει να συνεχίζεις;
Είναι άβολο.. Είναι ευάλωτο.. Αλλά μου έδειξε και κάτι άλλο.. Πόσο περιορισμένη είναι συχνά η ιδέα μας για το τι θεωρείται «κανονική» ή «επιτυχημένη» ζωή.. Ξέρουμε να θαυμάζουμε τη φιλοδοξία όταν παράγει ορατά αποτελέσματα.. Πολύ λιγότερο συχνά αναγνωρίζουμε τη φιλοδοξία που εκφράζεται μέσα από τη φροντίδα ενός άλλου ανθρώπου..
Αρχίζω να σκέφτομαι την ταυτότητα όχι ως επάγγελμα αλλά ως μια σειρά από ρήματα..
- Να φροντίζεις.
- Να ακούς.
- Να προσαρμόζεσαι.
- Να αντέχεις.
- Να παρατηρείς.
- Να ελπίζεις.
Δεν τυπώνονται εύκολα σε μια επαγγελματική κάρτα.. Όμως ολοένα και περισσότερο νιώθω πως αυτά είναι που με περιγράφουν πραγματικά..
Ο μύθος της «σωστής» επιλογής
Καμιά φορά οι άνθρωποι μου λένε, συνήθως με καλή πρόθεση, ότι αυτό που έκανα ήταν γενναίο.. «Πήρες μια πολύ θαρραλέα απόφαση», λένε.. Σαν να στάθηκα κάποτε σε ένα σταυροδρόμι, είδα καθαρά όλους τους δρόμους μπροστά μου και διάλεξα συνειδητά τον δύσκολο αλλά σωστό..
Η αλήθεια ήταν πολύ πιο μπερδεμένη.. Δεν υπήρξε κάποια εσωτερική βεβαιότητα.. Δεν ακούστηκε καμία φωνή από τον ουρανό να μου λέει ποιο είναι το σωστό.. Υπήρχαν μόνο μέρες.. Μέρες στις οποίες οι ανάγκες της μητέρας μου μεγάλωναν συνεχώς και η απόσταση ανάμεσα σε όσα χρειαζόταν και σε όσα μπορούσα να προσφέρω γινόταν όλο και μεγαλύτερη.. Και κάτι μέσα μου δεν άντεχε να αφήσει αυτό το κενό να γίνει άβυσσος.. Δεν ένιωθα γενναία.. Ένιωθα ότι η πραγματικότητα με είχε στριμώξει σε μια γωνία..
Όταν κοιτάμε πίσω σε μεγάλες αποφάσεις, έχουμε την τάση να τις βαφτίζουμε..
- Θυσία.
- Κάλεσμα.
- Λάθος.
- Καθοριστική στροφή.
Οι λέξεις αυτές βοηθούν.. Δίνουν σχήμα σε κάτι που εκείνη τη στιγμή έμοιαζε περισσότερο με ένα βήμα παραπέρα μέσα στο σκοτάδι.. Όσο περνά ο καιρός όμως, τόσο περισσότερο δυσπιστώ απέναντι στις εύκολες ταμπέλες.. Γιατί συνήθως σβήνουν το πιο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας:
- Την αβεβαιότητα.
- Τα βράδια με τα οικονομικά ανοιχτά στη μία πλευρά της οθόνης και τις ιατρικές σημειώσεις στην άλλη.
Τις ερωτήσεις που δεν ήταν μόνο οικονομικές αλλά βαθιά ανθρώπινες.
- Τι θα μετανιώσω περισσότερο;
- Με τι μπορώ να ζήσω;
- Με τι δεν μπορώ να ζήσω;
Συχνά κρίνουμε μια απόφαση μόνο από το αποτέλεσμά της.
- Έγινε καλά ο άνθρωπος;
- Βελτιώθηκαν τα οικονομικά;
- Ξαναβρήκες τη δουλειά σου;
Υπάρχει όμως κι ένα άλλο μέτρο.
- Έμεινες πιστή στη συνείδησή σου;
- Άκουσες εκείνο το κάλεσμα που μόνο εσύ μπορούσες να ακούσεις, όσο αδύναμο ή άβολο κι αν ήταν;
Ακόμη και σήμερα δεν ξέρω πώς να ονομάσω την απόφασή μου.. Κάποιες μέρες μοιάζει με πράξη αγάπης.. Άλλες με μια ευαλωτότητα που διάλεξα συνειδητά.. Τις περισσότερες μέρες μοιάζει απλώς με ζωή.. Πολύπλοκη και ακατάστατη, η οποία είναι αδύνατον να χωρέσει σε ένα σύνθημα.. Κι αυτό που μαθαίνω είναι ότι το γεγονός πως μια επιλογή δεν έχει καθαρή ετικέτα δεν σημαίνει πως ήταν λάθος.. Σημαίνει απλώς ότι ήταν αληθινή..
Ήσυχη ανάπτυξη, αργή αναγνώριση
Αν κάποιος είχε τραβήξει μια φωτογραφία της ζωής μου στην αρχή αυτής της περιόδου και τη συνέκρινε με μια φωτογραφία σήμερα, ίσως να δυσκολευόταν να βρει διαφορές..
Εξακολουθώ να περνώ πολλές μέρες στο σπίτι.. Η ασθένεια της μητέρας μου δεν ακολούθησε κάποια καθαρή πορεία προς μια λύση.. Συνεχίζεται.. Άλλοτε ήρεμα.. Άλλοτε απρόβλεπτα..
Ο τραπεζικός μου λογαριασμός δεν διηγείται καμία ιστορία θριάμβου.. Τα κοινωνικά μου δίκτυα μοιάζουν σχεδόν ίδια.. Ίσως λίγο πιο παλιά.. Ίσως λίγο πιο σκονισμένα..
Επιφανειακά, κάποιος θα μπορούσε να πει: «Δεν άλλαξε τίποτα.» Αλλά αυτό είναι το παράξενο με ορισμένα είδη ανάπτυξης.. Δεν ανακοινώνονται.. Δεν κάνουν θόρυβο.. Συσσωρεύονται αργά.. Σαν ένας μυς που δυναμώνει καθημερινά χωρίς να το καταλαβαίνεις.. Το βλέπω σε μικρά, σχεδόν ιδιωτικά πράγματα..
Στις συζητήσεις που μπορώ πλέον να κάνω με ανθρώπους που περνούν κάτι παρόμοιο.. Στην ηρεμία που νιώθω όταν τα σχέδια χαλάνε την τελευταία στιγμή.. Έχοντας ζήσει αρκετό καιρό στη χώρα της αβεβαιότητας, δεν σοκάρομαι τόσο εύκολα όταν η ζωή αγνοεί το ημερολόγιό μου.. Στην τρυφερότητα που νιώθω πλέον για ανθρώπους που παλιότερα ίσως να χαρακτήριζα «μη παραγωγικούς». Γιατί τώρα ξέρω πόσο αόρατο βάρος μπορεί να κουβαλά κάποιος.. Τίποτα από αυτά δεν κάνει τα δύσκολα ευκολότερα.
- Δεν πληρώνει λογαριασμούς..
- Δεν μειώνει τη θλίψη του να βλέπεις έναν γονιό να απομακρύνεται σιγά σιγά από τον κόσμο..
- Δίνει όμως μια διαφορετική υφή στην ιστορία που λέω στον εαυτό μου..
Αντί για: «Πάτησα παύση και όλα σταμάτησαν»,
αρχίζω να πιστεύω κάτι άλλο: Ενώ ένα κομμάτι της ζωής μου διαλυόταν, ένα άλλο χτιζόταν αθόρυβα.
Δεν έχανα μόνο.. Γινόμουν κιόλας..
Να ζεις σαν πολυετές φυτό
Τον τελευταίο καιρό, όταν κοιτάζω το αναποφάσιστο φυτό στο μπαλκόνι μου, προσπαθώ να είμαι λίγο πιο επιεικής μαζί του.. Ίσως να μην αποτυγχάνει.. Ίσως να κάνει ακριβώς αυτό που ξέρει.. Να κρατιέται όταν οι συνθήκες είναι ασταθείς.. Να δοκιμάζει μικρές κινήσεις ανάπτυξης όταν έχει λίγη ενέργεια.. Να υποχωρεί όταν δεν έχει..
Πρόσφατα έμαθα ότι τα πολυετή φυτά ξοδεύουν τεράστια ποσά ενέργειας σε κάτι που δεν βλέπουμε.. Στις ρίζες τους.. Κάθε χρόνο οι ρίζες πηγαίνουν βαθύτερα.. Αποθηκεύουν δύναμη για εποχές που δεν έχουν έρθει ακόμη.. Τα λουλούδια που βλέπουμε είναι μόνο ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας.. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς γίνεται κάτω από το χώμα.. Και, όσο άχαρη κι αν είναι αυτή η εικόνα, με παρηγορεί..
Μας αρέσουν οι ιστορίες των θεαματικών μεταμορφώσεων.. Οι ιστορίες όπου κάποιος γκρεμίζει τη ζωή του και χτίζει μια εντελώς καινούργια.. Υπάρχουν τέτοιες ιστορίες.. Ανάμεσά τους όμως υπάρχουν και άλλες.. Πιο αργές και πιο θολές..
Οι ιστορίες ανθρώπων που προσαρμόζονται χωρίς χειροκροτήματα.. Που αναδιαμορφώνουν τη ζωή τους γύρω από μια ασθένεια, τη γήρανση, οικονομικές δυσκολίες ή απλώς την κούραση του να είσαι άνθρωπος σε έναν πολύπλοκο κόσμο..
Απ’ έξω ίσως να μη φαίνεται πως έχει αλλάξει κάτι.. Από μέσα όμως αλλάζουν ολόκληρα τοπία..
Οι ρίζες βαθαίνουν.
Οι προτεραιότητες μετακινούνται.
Και η ερώτηση: «Τι θέλω να πετύχω;» συχνά δίνει τη θέση της σε άλλες..
«Ποιος θέλω να είμαι για τους ανθρώπους που με χρειάζονται;»
«Πώς μπορώ να παραμείνω ευγενική με τον εαυτό μου όσο προσπαθώ;»
Κι αυτό είναι μια μορφή άνθησης.. ίσως όχι η εντυπωσιακή αλλά σίγουρα η επίμονη.. εκείνη που επιστρέφει κάθε άνοιξη, όσο δύσκολος κι αν ήταν ο χειμώνας..
Είμαι ακόμη εδώ
Αν με ρωτούσε κάποιος σήμερα πώς είμαι πραγματικά, θα απαντούσα κάπως έτσι:
Είμαι κουρασμένη.. Έχω αλλάξει.. Δεν βρίσκομαι καθόλου εκεί που φανταζόμουν ότι θα βρισκόμουν.. Μαθαίνω να ζω με ευθύνες που δεν διάλεξα και με μια αγάπη που δεν θα αντάλλασσα με τίποτα.. Και ταυτόχρονα, με έναν τρόπο που δεν θα μπορούσα ποτέ να προβλέψω, συνεχίζω να μεγαλώνω.. Όχι σε ευθείες γραμμές.. Όχι προς κάποια εντυπωσιακή κορυφή..
Περισσότερο σαν ένα φυτό που απλώνει ρίζες προς τα πλάγια όσο και προς τα κάτω, βρίσκοντας τροφή σε απρόσμενα μέρη.. Σε μια συζήτηση.. Σε μια μικρή χαρά.. Σε εκείνες τις σύντομες, καθαρές στιγμές όπου η μητέρα μου με κοιτάζει, με αναγνωρίζει και λέει το όνομά μου όπως παλιά..
Αρχίζω να καταλαβαίνω ότι η ανάπτυξη δεν σημαίνει πάντα να γινόμαστε καλύτεροι.. Μερικές φορές σημαίνει να μεγαλώνει ο χώρος μέσα μας ώστε να χωρά την πραγματικότητα χωρίς να μας διαλύει.. Μπορούμε να διαμορφωθούμε από την τρυφερότητα.. Μπορούμε να διαμορφωθούμε από τη δυσκολία.. Μπορούμε να στηριχτούμε τόσο από την αγάπη που λαμβάνουμε όσο και από εκείνο το παράξενο ένστικτο που μας κάνει να σηκωνόμαστε άλλη μία φορά, ακόμη κι όταν κανείς δεν κοιτάζει..
Γι’ αυτό, όταν κοιτάζω τα κομμάτια της ζωής μου που μοιάζουν στάσιμα, προσπαθώ να θυμάμαι κάτι.. Δεν είναι όλα όσα αλλάζουν ήδη ορατά..
Μερικοί δακτύλιοι στον κορμό ενός δέντρου φαίνονται μόνο χρόνια αργότερα, όταν γυρίσεις πίσω και τους αγγίξεις με τα δάχτυλά σου.
Προς το παρόν, μου αρκεί να πω: Είμαι ακόμη εδώ.. Όχι όπως ήμουν.. Όχι όπως φανταζόμουν ότι θα γίνω.. Αλλά εδώ.. Και κάπου, βαθιά κάτω από την επιφάνεια, κάτι μέσα μου συνεχίζει πεισματικά να μεγαλώνει..
Τατιάνα,
Αφήστε μια απάντηση